Advaita & psychotherapie II

In Amigo7 beschreef Johan van der Kooij de tegenstrijdigheden en overeenkomsten tussen advaita & psychotherapie.
Kernachtig was het citaat van advaitaleraar Jean Klein:
'Alle vormen van psychotherapie zijn gebaseerd op het in evenwicht brengen van een fundamentele neurose, namelijk het ontstaan van het ego dat zichzelf als een afgescheiden eenheid ervaart.'
Waarom zou je je persoonlijkheid nog willen verbeteren door psychotherapie als je weet dat je die neurose, die persoonlijkheid, niet bent?
Hoe sterk is je overtuiging eigenlijk als je zegt dat je weet dat je de persoonlijkheid niet bent?
Als ik 's ochtends de zon op zie komen, zeg ik niet: 'De aarde is zodanig gedraaid dat ik de zon kan zien.' Nee, ik zeg gewoon: 'De zon komt op.' Want daar lijkt het op. En toch is het niet zo.
We conditioneren onszelf door te geloven wat we zien, horen, voelen, etc. En sterker nog; door te geloven wat we denken. 
Op psychologisch niveau, waar angst en verlangen vaak de drijvende krachten zijn van onze besluiten, is dat geloof getransformeerd tot een ware identificatie.
In dagelijkse situaties zoals werk, relatie, gezin, ervaren we onszelf als een persoon met ideeën, gevoelens en standpunten; de binnenwereld. Vervolgens gaan we die persoon met standpunten verdedigen ten opzichte van de buitenwereld. Op die manier zetten we het hele identificatieproces in beweging. Als we last krijgen van psychische spanningen die daardoor ontstaan, kunnen we de hulp inroepen van een therapeut.
In mijn beleving is er een groot verschil of je de hulp inroept van iemand die werkt vanuit psychologie, gebaseerd op psychoanalyse of van iemand die vanuit de holistische visie naar de psyche kijkt.
In de klassieke psychoanalytische benadering probeert men door therapie de psyche weer in balans te brengen, terwijl de moderne holistische visie juist achter het masker van de psyche zoekt naar de ware identiteit.
Een voorbeeld van holistische therapie is de non-duale psychotherapie van Fokke Slootstra. Hij combineert de oosterse advaita met westerse psychotherapie in zijn centrum 'de Verwondering' in Drenthe. Johan van der Kooij sprak met hem over de integratie van psychotherapie en radicaal zelfonderzoek.

Amigo: Waarom noem jij wat je doet non-duale therapie? Non-dualiteit is een staat die geen staat is, therapie is in wezen altijd dualistisch.

Fokke Slootstra: Als ik volledig beschikbaar ben, kan er in die beschikbaarheid van alles plaatsvinden om mensen te herinneren aan hun oorspronkelijke heelheid. Ik kan me voorstellen dat je zegt dat therapie en non-dualisme twee verschillende dingen zijn. Therapie richt zich op het persoonlijke en non-dualisme op Dat wat daaraan voorbijgaat. Ik zie het persoonlijke als een omhulling van het non-duale en het is mijn passie om op beide niveau's met mensen te kunnen werken. Therapie is niet per definitie dualistisch. Als je therapie geeft vanuit de visie dat je mensen moet repareren, dan is er sprake van dualisme.
Vanuit verlangens gaan we op zoek naar verlichting, liefde, of bevestiging. Ieder mens hanteert daarin een constructie: we projecteren iets buiten onszelf, alsof je jezelf in een spiegel ziet en je gaat vervolgens achter het beeld in de spiegel aan.
Als je gaat zien dat wat je achterna holt, er al is, dat je ontdekt dat je een illusie achterna holt, dan val je vanzelf in je eigen aard, in je eigen staat. Het is een kwestie van doorzien, van doorsnijden. Het is net alsof je weer een stukje van de puzzel terugvindt. Als je bij een diepe angst of een diep niet-weten er juist bij blijft, in plaats van te vluchten, dan val je daar op een gegeven moment doorheen. Dat kan in een therapiesituatie gebeuren, maar ook tijdens een satsang. Het gaat om je te laten 'vallen'. Op zo'n moment doorzie je de constructie en 'val' je in jezelf.

A: Hoe ontstaat er honger naar bevrijding, naar verlichting?

F: Elk kind dat op de wereld komt heeft een aantal basisbehoeften. Als die behoeften emotioneel vervuld worden, dan zal het kind daar emotioneel in groeien. Als er een aantal behoeften niet vervuld wordt, als er geen respons komt uit de omgeving, dan ontstaat er een leegte. Er vindt dan een splitsing plaats in de psyche. Een deel van het kind gaat zitten wachten op betere tijden, een ander deel van het kind ontwerpt een soort strategie: hoe kan ik alsnog krijgen wat ik mis? Door lief te doen, of juist door je ouders te dwarsbomen, om alsnog te krijgen wat je gemist hebt. De strategieën zetten zich voort in je volwassen leven. In werk en/of relatie zoeken we vervulling voor wat er vroeger ontbrak. Op een gegeven moment krijgen we door dat daar de vervulling niet in te vinden is en stort het hele bouwsel dat we gecreëerd hebben in elkaar. Vaak begint dan de zoektocht naar onszelf en naar bevrijding.

A: Zie je jezelf als therapeut of als spiritueel leraar?

F: Ik gebruik methodieken uit de psychotherapie. Als het belangrijk is voor iemand om oude dingen uit het verleden op te ruimen, dan zet ik daar methodieken voor in - met dien verstande dat ik er ook los van ben. De kunst is om je zelf niet vast te binden aan een methodiek, maar om daar vrij van te zijn. Soms werk ik in tien dagen aan het verleden, om gevoelens te uiten, trauma's op te heffen. Als aan het einde van de tien dagen mensen zich kunnen openen en ze opeens doorzien wie ze in essentie echt zijn, dan praten we meer over de bron.
Psychologisch werk is jezelf vinden. Dat je er mag zijn zoals je bent, met al je mooie en minder mooie dingen. Dat je daar vrede mee sluit, dat je accepteert: zo ben ik nu eenmaal, zo functioneer ik. Dat betekent niet dat je er juichend over hoeft te zijn, maar dat je tot een diepe acceptatie van Johan of Fokke als persoon komt. Dat is het psychologische werk. Het spirituele werk, is die persoon te overstijgen: het is mooi dat je jezelf als persoon helemaal accepteert maar dat ben je niet!
Daar zit de vrijheid in.
Er komen hier mensen binnen met prachtige verhalen: 'Er is geen doener! Er is geen wil! Ik ben de waarnemer!' Dan zeg ik: 'In sommige gevallen is het goed om je wil te ontwikkelen, om daar voor te gaan staan'.
Bij zenboeddhisme vond ik het heel aantrekkelijk om de sterke liefde van de leraar te voelen. Ik werd gezien, ik werd gehoord. Maar het kan ook een valkuil zijn. Om daar in te blijven 'hangen'.

A: Hebben je inzichten er nooit toe geleid om satsang te geven?

F: Nee, omdat ik dat psychologische stuk juist even belangrijk vind als het spirituele. Daar sta ik ook echt voor, het is voor mij niet het ene, het is beide.
Ik probeer mensen gereedschap te geven naar aanleiding van wat ik zelf ervaren heb. In onze cultuur krijgen we dat gereedschap niet vanzelfsprekend mee. Hoe communiceer je? Hoe ga je met woede en verdriet om? Hoe leer je op een liefdevolle manier met jezelf omgaan? Dat gereedschap hebben we als mens nodig.

A: Moet je verlicht zijn om non-duale therapie te geven?

F: Het gaat er om dat je vrij kunt staan ten opzichte van het drama of de inhoud van de mensen die bij je komen. Het heeft me veel tijd gekost voor ik zover was. Door de combinatie van psychotherapie en advaita ontstond er ontwikkeling in mezelf waardoor ik steeds losser van mensen kwam te staan, losser van hun drama's. Dat is voor mij de kunst. Na afloop van een intensieve sessie blijft er geen residu meer in mij achter.

A: Is het behulpzaam om tijdens je spirituele leertijd bepaalde knelpunten in je psychologische structuur op te lossen?

F: Ik denk dat je er niet aan ontkomt. Advaita en bijvoorbeeld zenboeddhisme komen uit een heel andere cultuurcontext. Ik denk niet dat je zo'n visie zomaar hier in het westen neer kunt zetten. Een oosters mens verschilt van een westers mens.

A: Is beschikbaarheid een vermogen dat groter kan worden in een mens?

F: Door je bewust te zijn van dat wat er in het moment plaatsvindt en elk moment alert te zijn, kan het bewustzijn groter worden.
Na een maand mediteren in de woestijn kwam ik thuis en pakte m'n baan weer op. Het leek alsof alle problemen op m'n werk waren blijven liggen tot ik terugkwam. Hoe integreer je een maand mediteren in de woestijn in je baan? In het boeddhisme heb ik niet geleerd om met boosheid om te gaan. Daar is men niet gericht op het omgaan met emoties, dus daar is ook geen kennis over. Op dit ogenblik is alles toegankelijk in de wereld, dat is fantastisch. Maak gebruik van de kennis en wijsheid uit het oosten, maar maak ook gebruik van de kennis uit het westen, van de psychologie en de psychotherapie.
Het leven klopt steeds op onze deur en het is aan ons om de deur te openen of dicht te houden, daar zijn we vrij in.
Onbehagen, illusies, relatiecrises, burnout: ben je bereid er naar te kijken of niet? Dat vraagt een enorme moed.

A: Moet je oude pijn verwerken om tot zelfrealisatie te komen?

F: Zelf heb ik ervaren dat ik dwars door al die psychologische lagen bij dat kon komen wat ik in wezen ben. Er zijn ongetwijfeld leraren die geen psychologisch werk hebben gedaan. Ze zien gewoon wie ze zijn en geven op die manier satsang. Dat mag natuurlijk, dat is mogelijk, maar om verlicht en liefdevol te leven, om het te integreren in je dagelijks leven, ontkom je er volgens mij niet aan om oud zeer op te ruimen. Anders is het gevaar groot dat we spiritualiteit of verlichting gebruiken om een aantal persoonlijke zaken te verloochenen of te verdoezelen.

Nawoord Johan:

Heeft het zin om het ego met al z'n spanningen te onderzoeken en analyseren, of kun je angst en emoties beter laten zijn voor wat ze zijn en de geest gewoon zien als een onderdeel van maya, de droom?
Als je psychotherapie wilt combineren met het pad van radicaal zelfonderzoek, is het belangrijk om niet uit het oog te verliezen dat er voor het ik geen genade aangevraagd en verkregen kan worden. Hoe troostend of inzichtgevend therapieën ook kunnen zijn, ze kunnen het ik nooit heel of gezond maken. Het ik is als een vonk die uit het vuur ontsnapt en uit alle macht probeert om een zelfstandig bestaan op te bouwen... helaas – of misschien wel gelukkig - is die vonk gedoemd om te doven. Maar voor het zover is kun je best aan oude trauma's werken die om aandacht vragen.
Iets in jou en mij weet wat ultieme vrijheid is. Dit diepe, intuïtieve weten is een belangrijk anker om thuis te komen bij je essentie. Zolang je voor ogen houdt dat je voor de geconditioneerde persoon die je denkt te zijn, nooit ultieme vrijheid kunt vinden, is er niets aan de hand.

Voor informatie over non-duale therapie: www.nondualetherapie.nl.

{Johan van der Kooij]