Laat Liefde jou maar vatten!
(een gesprek per e-mail tussen Kees Schreuders en Hans Laurentius)

Weten dat je niets bent, is Wijsheid
Weten dat je alles bent, is Liefde
- Nisargadatta Maharaj -

Kees: Er wordt gezegd dat als je ontdekt dat er nergens een niet-'iemand' aanwezig is de Liefde zich openbaart. Wil je hierover uitweiden?

Hans: Een manier om dit te belichten is wanneer we het zogenaamde ego beschouwen als een mentale structuur die gebaseerd is op angst, wantrouwen, twijfel en meer van dat soort zaken. Ik beschouw het ego-ik op zich als weigering van of verdediging tegen Liefde en Inzicht. Met andere woorden: het ego-ik is het ontkennen van de Realiteit. Wanneer dit mechanisme uiteenvalt, komt de nog immer aanwezige Realiteit en haar eerste 'uitstralingen' direct in het ervaringsveld. Een van de emanaties van de Realiteit (of het Zelf, zo je wilt) is Liefde. Aangezien de neiging op de loop te gaan voor het Zelf en zijn emanaties wegvalt, komen deze snel opzettten en krijgen de gelegenheid zich te manifesteren, waar voorheen de hoofdzakelijk ik-gerichte items de aandacht trokken. Enkele van die emanaties of uitstralingen zijn Liefde, Helderheid, Stilte, Ontspanning, Openheid en dergelijke. Deze waren er altijd al, alleen werden zij niet (meer) opgemerkt door de ik-gerichtheid die de meeste aandacht en energie opslokte.
Wanneer (echt) gezien wordt dat er niet een iemand of ik is of anders gezegd, wanneer gezien wordt dat het ik een der verschijnselen of constructies is die we waarnemen, verschuift het zwaartepunt radicaal. De identificatie valt eruit, met andere woorden: de angst valt eruit en derhalve komen Liefde, Overgave, Vertrouwen, Vreugde, e.d. naar boven. En het mooie en wonderbaarlijke is, dat er niet een iemand is die bijvoorbeeld Vertrouwen 'heeft', maar dat Vertrouwen zelf aanwezig is.
Het hele zoeken naar Liefde geeft aan dat we het vermoeden hebben dat Liefde er is, maar het zoeken zelf is het op een afstand houden van Liefde.
Dat is de paradox waarover natuurlijk veel gesproken wordt en waarom ik wel gezegd heb dat de kern van de leer 'doe niets' is. Dit simpele statement behoeft echter over het algemeen veel uitleg, hetgeen maar weer duidelijk maakt dat Liefde en Inzicht tweelingen zijn. Nisargadatta zag dat heel duidelijk, vandaar dat zijn uitspraak wel een van mooiste is, die beide kanten als in een beweging laat zien.
Kortom het Wezenlijke toont zich in diverse uitdrukkingen zoals hierboven aangegeven, zodra (Zelf)ontkenning wegvalt.

K: Is Liefde een ander woord voor overgave? Overgave kan niet beredeneerd worden en is niet iets wat je kunt doen of laten, het is genade als het gebeurt.

H: Gevolg van de insteek hiervoor is dat Liefde en Overgave emanaties van het Zelf zijn. Zelfs deze emanaties zijn overigens niet het Zelf zelf, maar de directe uitwerking ervan op body-mind, door het wegvallen van ontkenning, zoeken, streven etc. Liefde en Overgave zijn niet hetzelfde, maar komen, om het zo te zeggen wel uit dezelfde bron. Overgave is daar op het moment dat het verzet of het zoeken wordt opgegeven. Dan geeft 'men' zich over. Het is niet meer te ontkennen, het neemt 'je' als het ware mee, je kunt je niet meer verzetten, je geeft het op en dus over.
Het is soortgelijk met Inzicht. Je kunt het simpelweg niet langer niet zien, dus wordt het gezien. Inzicht is er steeds, maar we zijn zo druk aan het zoeken, vechten, discussiëren etc, dat het niet de gelegenheid krijgt om door te dringen. Op een gegeven moment is de geest het moe, of is de geest dusdanig overtuigd dat hij stil valt; dan kunnen de emanaties de boel als het ware overnemen. De truc is dan om niet te gaan denken dat de aanwezigheid van die emanaties 'het' is, of dat één ervan het is. Het zijn en blijven ervaringen. Dat wat we zijn, is er helemaal beschikbaar voor, maar heeft geen voorkeur voor het een of het ander.
Ik heb wel gezien dat mensen enorm diep geraakt werden door Liefde en in paniek raakten toen deze verdween. Ze dachten dat ze het te pakken hadden, en dachten daarna het weer kwijt te zijn. Een beetje onderzoek maakt overduidelijk dat Jij (Bewustzijn zelf) er nog steeds is en voorafgaat aan het verschijnen en verdwijnen van welke ervaring dan ook, inclusief Liefde. Ook wordt dan duidelijk dat het vaak zo is dat mensen een bepaalde voorkeur hebben: liever Liefde, dan Leegte, of liever Vreugde dan Kracht of Stilte. Die laatste geneigdheden dienen ook te worden doorzien.
Maar het is waar, je kunt Overgave niet doen en als het gebeurt, kun je het ook niet laten. In wezen is alles Liefde. Door Liefde word je op het padloze pad gezet, door Liefde komt Inzicht tot je, door Liefde ontstaat dat wat jij nodig hebt om 'los te laten', door Liefde ontdek je Dat te Zijn. Daarom ook zeg ik vaak, wat er hier op deze plek gebeurd mag zijn, is in elk geval niet Hans' verdienste; it just happened. Grote Genade nog aan toe!

K: Ik moet toch denken aan de uitspraak van Krishna Menon: 'Het kennen van een object bewijst niet het bestaan ervan; het bewijst alleen de aanwezigheid van het Kennen.' Jij beschrijft dat als: 'liefde als emanatie van 'het', blijft een object', maar zou je dan Liefde niet kunnen verwoorden als Kennen. Voor het Kennen maakt het niet uit wat het kent.

H: Je hebt helemaal gelijk, juist daarom zeg ik dat Liefde (als ervaring) niet het uiteindelijke is. De ervaring van liefde, universele liefde zo je wilt, is een emanatie. Liefde zelf is wat we Zijn en dus niet een gevoel of ervaring. Ik vind het uitstekend om Bewustzijn, het Kennen, Liefde te noemen en dat doe ik soms ook, omdat zoals je zegt het Kennen volstrekt oordeelloos is en volstrekt beschikbaar voor wat er maar gemanifesteerd wordt. Het Kennen zegt nooit 'nee', het sluit niets uit, daarom is het Liefde. We kunnen dus stellen dat die Liefde die zich manifesteert een emanatie is, maar dat datgene waarin het plaatsvindt — het Kennen zoals Atmananda (Krishna Menon) het noemt — Liefde IS.

K: Wat is het verschil c.q. overeenkomst tussen liefde (met kleine 'l', de keerzijde van angst en haat) en Liefde (met hoofdletter 'L' die zonder keerzijde is)?

H: Tja, het antwoord zit al in je vraag. Het een is dualistisch en het andere niet. Het een hoort bij het ik en het andere bij het Zelf. En toch… kleine liefde is in essentie van hetzelfde spul. Het kan alleen verdrongen worden door emoties. Bij het opkomen van sterke emoties raakt het weg uit de beleving. De fout die gemaakt wordt, is dat personen liefde altijd aan een object koppelen: een mens, situatie, groep etc. Daarmee wordt het klein en persoonlijk gemaakt en dus onderhevig aan het emotioneel-mentale. Maar ook de liefde tussen mensen bijvoorbeeld is een afspiegeling van Liefde. Bewustzijn is eindeloos liefdevol, het eist niets, stelt geen voorwaarden, veroordeelt niets, sluit niets uit etc. Personen doen dat wel, en zelfs dat vindt Bewustzijn prima — of beter gezegd het vindt er niets van. Maar personen, zij die zich voor een iemand aanzien, zien anderen ook aan voor iemand. Vandaar dat het nogal eens kan voorvallen dat de 'boodschapper' (of Guru zo je wilt) boosheid of verliefdheid naar zich toe krijgt, omdat alles persoonlijk wordt gemaakt. Men kan zo'n intense Liefde ervaren bij hen via wie die uitstraling er is en dan verliefd op het vormpje worden, omdat niet echt gezien wordt dat het louter Liefde-in-actie is, en dat het zogenaamde lichaam dat voor je zit dat niet 'doet', maar dat die 'body-mind' er slechts een uitdrukkingsvorm van is.
De manifestatie van Liefde is iets wonderbaarlijks, en voor de denkende geest nauwelijks te bevatten. Hoeft trouwens ook niet, laat Liefde jou maar vatten.

K: Hoe komt het eigenlijk dat we in de kern allemaal weten waar het woord Liefde voor staat en ernaar hongeren zonder dat we ooit kunnen weten of voelen wat het is?

H: Als we niet zouden kunnen weten of voelen wat 'het' is, kunnen we het niet weten in de kern. Nietwaar? Dus gaat deze vraag niet op. We weten inderdaad donders goed wat Liefde is. Maar over het algemeen kennen we liefde met name als object-gebonden, terwijl het in wezen een spirituele dimensie is. De persoonlijke of object gebonden liefde is altijd besmet met angst en verlangen. Houden van iemand bijvoorbeeld houdt de vrees in die ander kwijt te raken en daardoor vervallen veel relaties in een soort koehandel en komt het elkaar claimen en niet vrij laten meer voor als regel dan als uitzondering. Werkelijk van iemand houden impliceert voor mij echter ook en vooral oprechtheid en de inherente wens dat de ander helemaal zichzelf kan zijn.
Er is een natuurlijke sterke relatie tussen Liefde en Waarheid, vandaar dat ik die woorden vaak als één term gebruik: Liefde-Waarheid. Echte Vriendschap of Liefde omvat het niet manipuleren of positief gezegd: de spontane geneigdheid de ander 'terug te voeren naar zichzelf', indien dat nodig blijkt. Dat hoort vanzelf te gaan, niet als strategie natuurlijk want dan krijg je vreselijke toestanden zoals met alle opzettelijke attitudes. De wens dat de ander zichzelf is, is een natuurlijk voortvloeisel uit het 'jeZelf zijn'. Je gaat dan niet meer mee in de ego-spelletjes van de ander, versterkt deze niet, vecht er niet mee, maar toont in de interactie waar de opening zit. Door Liefde-Waarheid te zijn, breng je de 'ander' steeds weer terug in zijn oorspronkelijke toestand. Dat is in wezen ook zo tijdens Satsang. Daarom is Satsang niet iets wat ik doe, maar wat ik ben (op het niveau van de zichtbare actieve kant).
We kennen Liefde dus wel degelijk, maar 'van binnenuit' en we zijn gaan geloven dat Liefde geen basis kan zijn om vanuit te leven. Dan zouden we onze belangen niet meer kunnen behartigen, maar onze werkelijke belangen kennen we nauwelijks meer. En die zijn nu net wat we zijn! Liefde, Openheid, Vreugde, Kracht, Waarheid, kortom Leven zelf. Dát zijn onze belangen. Dus de vreemde situatie is dat we als ego-ik hongeren naar Liefde, maar er ook bang voor zijn, omdat we ergens ook beseffen dat wanneer Liefde 'zegeviert' het ik uiteenvalt. We weten dondersgoed dat waar angst en verlangen de leidraad zijn, Liefde niet zichtbaar kan worden. En we weten dat waar Liefde 'het overneemt' het ik geen stand houdt. Vandaar dat we als ego-ik niet kunnen weten wat het is; we kunnen het echter wel weten zodra de geest in zijn natuurlijke toestand is.
Liefde, met andere woorden is niet kenbaar als object van het ik, daarom vertrouwen we het niet, terwijl wanneer Liefde het ik opzijgezet heeft er een enorme verbazing kan zijn waarom we het niet vertrouwden. Het zijn als het ware twee dimensies. Maar als het eenmaal binnen is, zal er een proces op gang komen, al is het in eerste instantie vanuit het ik, om het te leren kennen. Het verlangen ernaar zal groeien. En wanneer er Inzicht wordt verkregen in het functioneren van het denkbeeldige, gaan de bressen in de ik-constructie steeds groter worden en wordt de zaak opener, helderder.
Ramana zei eens dat de sadhana niet verlichting teweegbrengt, maar een einde maakt aan onwetendheid; daarna doet het Zelf de rest. Dat vind ik mooi, en zo is het ook. Je kunt bereid zijn om tot inzicht te komen, om geraakt te worden. Maar het aangeraakt worden, en het inzicht 'krijg' je. Dan komt vanzelf het proces van doorwerking op gang. Want Realisatie is niet een proces, maar wel degelijk het uiteenvallen van de ego-geneigdheden.
Ter verduidelijking: ik noem het ego de vervorming van je oorsponkelijke karakter dat de basis 'programmering' is. Die raakt vervormd door allerlei gebeurtenissen en ideeën waardoor het oorspronkelijke karakter, dat in wezen aangestuurd wordt door of voertuig is van Liefde-Waarheid, versluierd raakt. Realisatie brengt een proces op gang waarbij body-mind weer voertuig wordt van het ware. Ik noem dat op deze plek het 'steeds leger worden van Hans'. Er zal zolang deze leeft een touch van Hans-heid blijven, als persoonlijke flavour van de uitdrukking van DAT, maar de vervorming valt eraf. De diepte van de Realisatie en andere factoren veroorzaken dat dit proces sneller of langzamer, grondig of minder grondig verloopt. Hoe meer de doorwerking heeft plaatsgevonden, des te meer belichaming van Waarheid (of Liefde) er is. Ramana is dus Liefde, pure Liefde plus de smaak waardoor we hem Ramana noemen.

K: Is Liefde een moeilijk onderwerp? Kan er wel over gesproken worden? Waarom is het zo'n Bhakti onderwerp? Veel Jnani-leermeesters vertellen wel met veel Liefde over hun Leermeester.

H: Het is duidelijk dat er prima over gesproken kan worden. Voor mij zijn, zoals gezegd, Liefde en Waarheid één. Het is derhalve een steeds terugkerend thema in de Satsangs. Dat komt omdat tijdens de Darshans of stiltemomenten tijdens Satsang deze kwaliteit zeer sterk merkbaar is. Het is de Liefde die maakt dat de woorden, de Kennis, kunnen binnen komen. Het is de stille, onhoorbare kwaliteit die mensen opent, ontvankelijk maakt en doet stralen. De woorden op zich zijn zonder betekenis als die energie er niet is. Vandaar dat Liefde en Helderheid of Inzicht er beide moeten zijn, wil er werkelijke Satsang zijn.
Alleen die Liefde is fijn, maar niet verhelderend. Alleen die helderheid is ook fijn, maar gaat niet diep, het raakt je niet echt. Liefde en Wijsheid zijn dus voor mij zoals mijn twee benen, ze zijn allebei nodig om te kunnen lopen, en de één is niet belangrijker dan de ander. Ze horen bij elkaar. Dus voor mij is het geen Bhakti onderwerp; er kan met helderheid over gesproken worden. Maar zoals gezegd als het niet ook voelbaar is, overgedragen kan worden als het ware, is het alleen bla-bla.
De jnani's vertellen natuurlijk met veel Liefde over hun Guru, want Liefde is de basis van het functioneren van de zogenaamde leraar/leerling relatie. De werkelijke Leermeester is Liefde-in-actie. In eerste instantie is de leerling of zoeker alleen bezig kennis te verwerven, maar als het goed is krijgt hij snel door dat het niet om verstandelijke kennis gaat, maar om iets veel diepers. Dan, als hij zich opent gaat hij vanzelf voelen dat de Guru hem of haar vanuit enorme compassie benadert, een compassie die wellicht onbegrijpelijk lijkt, maar wel duidelijk merkbaar is. Dat kan diep ontroeren. Uiteindelijk wordt ingezien dat Inzicht en Liefde alleen voor de zoeker verschillende paden lijken, maar dat is niet het geval.

K: Als ik het goed begrijp zou je resumerend kunnen zeggen: Wat we zijn, is niet herkenbaar met de zintuigen en de geest, heeft geen kenmerken of eigenschappen, gaat eraan vooraf en voorbij; toch (her)kennen we het. Waarmee of hoe dan is de vraag die onmiddelijk in de geest opkomt.
Liefde (als één van de emanaties van het Zelf) is dus eigenlijk de boodschapper ('de uitnodiging' is misschien nog een mooier woord) die ons toont dat we de ijlheid, de subtiliteit van het Zijn, wel degelijk kunnen (her)kennen of zo je wilt herinneren zonder geest en zintuigen. Maar dat de geest ertoe neigt de oorzaak ervan te zoeken in de ervaringswereld (waar zou hij anders kunnen zoeken?) van iets dat louter spontaan en zonder oorzaak is. Liefde is oorzaak van zichzelf en ontzenuwt zo elke oorzaak-gevolg redenering. Liefde toont het mysterie van het leven. En wat dan rest is verwondering?

H: Yes, liefde als ervaring verwijst dus naar Liefde zelf, die onkenbaar is middels het denk- en voelsysteem. Het is, zou je kunnen zeggen, Liefde die zichzelf kent; Bewustzijn wordt zich bewust van Zichzelf. Zelfrealisatie is dus niet van de persoon, maar 'van' het Zelf en toont zich middels uitstraling op body-mind niveau. Die uitstraling is overigens volstrekt spontaan en neemt het 'systeem' gewoonweg over waar er eerst ik-bewegingen de boventoon voerden.
Dat wat we wezenlijk zijn, Liefde dus, drukt zich steeds makkelijker uit via het body-mind systeem. Zo worden we — als mens — steeds meer ontledigd van het denkbeeldige en steeds meer de belichaming van het Wezenlijke.

Januari 2002 Hans Laurentius