John Levy: vriend en tegendraadse goeroe

John Levy was een markante Engelsman die in de 50-er jaren lange tijd in India doorbracht bij zijn goeroe Shri Krishna Menon. John Levy leerde van Krishna Menon om geen yogi te zijn, maar de kennis over advaita in een toegankelijke vorm mee te nemen naar het Westen. John Levy hielp Krishna Menon met de Engelse versies van Atma Darshan & Atma Nirvriti, teksten die Wolter Keers en John Levy sterk hebben geïnspireerd.
John Levy woonde tot aan zijn dood ±1980 in Londen. Van zijn leerlingen is niet zoveel bekend. Amigo sprak met één van zijn leerlingen: de 63-jarige filmregisseur Peter Vos.

Wie was John Levy?

Amigo: Wat voor man was John Levy eigenlijk?

P: Ik heb hem vele jaren meegemaakt. Hij kwam uit een rijke, joodse, aristocratische familie en was een autoriteit op het gebied van Aziatische volksmuziek, met name uit India. Hij had een behoorlijke bron van inkomsten door het uitgeven van een serie grammofoonplaten over Indiase volksmuziek. Verder had hij over dit onderwerp iedere twee weken zijn eigen radioprogramma op de BBC. In zijn huis in Londen was er een kamer die volstond met muziekinstrumenten: clavecimbel, piano, enzovoort. Daar speelde hij zeer verdienstelijk op. Hij onderhield ook mensen, o.a. in India, voor wie hij veel bewondering had. Hij heeft zijn hele fortuin weggegeven en leefde een tijdlang in India met alleen een lendedoek. In die tijd heeft hij Shri Krishna Menon ontmoet. John Levy assisteerde Krishna Menon bij het onderricht geven. Krishna Menon schijnt hem een opdracht gegeven te hebben: 'Leef jij maar een tijdje als yogi, want ik vind het belangrijk dat als je terug bent in het Westen je mensen afleert een yogi te zijn.'

Amigo: Hoe kenden de mensen John Levy?

P. Misschien door de twee boeken die hij over advaita vedanta heeft geschreven*. Ik weet niet hoe de mensen bij hem kwamen, dat interesseerde me niet. Een heleboel dingen van John Levy waren voor mij vanzelfsprekend, daar heb ik nooit vragen over gesteld, dat was gewoon zo. Toch heeft hij er ook wel eens mensen uitgegooid, hij was rigoureus, hij voelde het aan als mensen niet oprecht waren of andere bedoelingen hadden. Hij heeft mijn ego zo vermorzeld dat er hier (Peter Vos wijst naar zichzelf) niets meer te vermorzelen valt, ik besta niet meer.

De ontmoeting

Amigo: Hoe heb je John Levy ontmoet?

P. Dat verhaal begint met Wolter Keers. Ik heb Wolter jarenlang gekend en ik had veel respect voor hem. Toch bleef het onderricht in advaita vedanta voor mij ergens steken. Wolter heeft me veel verteld over Shri Krishna Menon. Wolter Keers en John Levy waren in dezelfde tijd leerling bij Krishna Menon in India. John Levy was de absolute lievelingsleerling van Krishna Menon. Hij heeft Krishna Menon geholpen de teksten van Atma Darshan en Atma Nirvriti op papier te zetten. Wolter zei tegen mij: eigenlijk zou je naar John Levy toe moeten. Ik woonde in die tijd in Londen. In de bibliotheek heb ik alles wat met filosofie te maken had uitgespit. Daar las ik het eerste boek van John Levy: 'Immediate Knowledge and Happiness', ik vond het prachtig. Helaas is het nu niet meer te krijgen. Ik had een aantal vragen over dat boek en dat was de reden waarom ik met John Levy in contact wilde komen.

Ik zal het moment nooit vergeten, het was op een mistige dag, de zon scheen als een grote rode bal door mijn raam en ik dacht: ik ga John Levy vinden, het gaat mij lukken en wel nu, ik wist zijn adres niet eens, en Levy in Londen, dat is net zoiets als Jansen in Nederland. Ik heb het telefoonboek gepakt. Hij moet in een chique buurt wonen dacht ik, ik kies een Levy uit, ik bel op en… hij was het, ik dacht: misschien komt er wel een raar beest op me af na al die spannende verhalen, maar het was een zeer gecultiveerde man. 'Ik heb uw boek gelezen en ik heb een aantal vragen' zei ik. Ik werd ontvangen in een prachtig huis, hij was zo ontzettend aardig. Binnen vijf minuten wist ik, dit wordt mijn goeroe. Hij ontnam me onmiddellijk, als vanzelf, al mijn vragen. De kracht en uitstraling van de goeroe bijvoorbeeld, daar rekende hij compleet mee af, in een klap, rücksichtslos. Hij zei: dat is het verschil tussen een saint en een sage, tussen een heilige en een wijze.

Amigo: Hoe bedoelde hij dat?

P. Een saint is nog bezig om met technieken boven zijn lichaam uit te stijgen, om er los van te geraken, en een sage, dat is iemand die weet het, die is het. En ik heb nog nooit zoiets directs en moois gezien als op dat moment bij John Levy, en op nog vele momenten daarna ook.

Amigo: Je hoefde niet meer naar hem terug daarna?

P. Nee dat is niet waar, want toen begon het pas. Maar toen ik me realiseerde: ik voel me helemaal thuis, heb ik hem dat ook gezegd: 'Ik ben thuisgekomen'. Ik heb hem in dat eerste kwartier ook gelijk gevraagd of hij mijn goeroe wilde worden. Hij zei: 'I would be delighted'. In die tijd was ik heel jong, misschien wel de jongste leerling van John Levy. Dat moet je niet vergeten, we weten heel weinig van John Levy, maar er kwamen mensen vanuit de hele wereld naar hem toe.

In het begin wilde ik heel veel weten over Krishna Menon, ik vroeg steeds over hem, toen vroeg John Levy een keer aan mij: 'Waarom wil je eigenlijk alles over Krishna Menon weten?' Ik brak opeens in tranen uit… ik besefte: ik ben in de aanwezigheid van een heel bijzonder mens. Opeens was al het gedoe van willen weten over iemand anders verdwenen. Dat was voor mij de realisatie dat ik de juiste keuze had gemaakt.

Amigo: Ken je nog andere leerlingen van John Levy? Je hoort relatief weinig uit die richting.

P. Dat weet ik niet, ik heb me daar nooit zo voor geïnteresseerd. John Levy was erg enthousiast over Claus van der Pas. Dan was er Rick Matthews (studiegenoot van Peter in Londen en ontwierp o.a. een aantal platenhoezen voor John Levy. Red.) en Jeffry de begrafenisondernemer. Ruud Jacobs is ook een tijd bij hem geweest, ik weet het gewoon niet, ik was er voor heel egoïstische redenen (ha, ha).

Peter voor en na John Levy

Amigo: Je hebt een 'jojo' periode meegemaakt; soms was je één met essentie en soms werd de verbinding verbroken. Heeft John Levy daar een rol in gespeeld?

P. Ja, dat was een hele lange periode, ik heb eigenlijk alles te danken aan John Levy. Sommige mensen bezoeken verschillende goeroes, maar ik had geen enkele hunkering, ik had geen behoefte meer om naar andere leraren toe te gaan.

Amigo: Toen je in Londen woonde heb je John Levy regelmatig opgezocht. Zat daar structuur in of belde je hem gewoon op?

P. We woonden allebei in dezelfde stad. Hij had zijn werk, ik had mijn werk, ik wilde hem zoveel mogelijk zien, dus ik zocht hem tussen de bedrijven door steeds op.
Ik was bijna altijd met hem alleen, soms waren er andere mensen, uit het buitenland. Soms belde ik op omdat ik hem wilde spreken. Dan zei hij: 'kom maar, ik moet mijn auto naar de garage brengen, ga maar mee'. De teaching ging gewoon door, op allerlei niveaus, zeker in de laatste tijd dat hij in de rolstoel zat, dan kon hij de liefde zelf zijn, zo aardig, ik heb zoveel leuke feestjes met hem meegemaakt, dan kwamen er allerlei professoren, erudiete mensen, en dan nam ik mijn Engelse vrouw mee. Dat waren hele leuke avonden en dan werd er geen woord over advaita gesproken; al die keren dat John Levy niet over advaita sprak heb ik heel erg veel van hem geleerd, gewoon door zijn aanwezigheid, dat hij een kop koffie op de grond liet vallen, dat hij stond te stuntelen met zijn melkglazen bril, soms was hij kwaad over de meest onbenullige dingen.

Amigo: Als leerling is de goeroe een geïdealiseerd persoon. John Levy was (soms) een heel gewone man die boos werd over onbenullige dingen, was het niet confronterend om dat ideaalbeeld aan diggelen te zien gaan?

P. Dat is wat hij bedoelde met het verschil tussen een heilige (saint) en een wijze (sage). De waarheid heeft toch niets te maken met wat we zijn als mens? En hij was daar zo'n goed voorbeeld van. Hij heeft me alles laten zien zoals een mens kan zijn.

Amigo: Riep hij geen tegenreactie op?

P. John Levy zei altijd: de mensen zien mij op het niveau waar ze zelf zijn. Vaak verwachten mensen dat een goeroe een fantastische uitstraling heeft; kijk, daar komt hij binnen, wow… en dan komt er opeens iemand binnen die tegen het meubilair aanbotst…

Amigo: Maar beantwoordde hij aan je verwachtingen of ging hij daar juist tegenin?

P. Tegen die verwachtingen ging hij juist helemaal in. Voor mij heeft hij afgerekend met die dingen waar ik bleef steken op het niveau van de persoon. Bij John Levy kon er alles gebeuren, de lamp kon bij wijze van spreken van het plafond vallen, hij bleef nuchter en handelde gewoon in het moment. Daar gaat het toch om?
De eerste jaren was hij altijd extreem aardig en gastvrij voor mij, hij gaf me wel eens cadeaus en op een gegeven moment vond hij het blijkbaar nodig om ook een andere kant te laten zien. Hij had 's middags een keer gekookt voor me en ik zag een prachtige fles wijn staan die hij had opengemaakt en ik zei: 'Goh John, wat een verrassing dat je zo'n lekkere fles wijn voor me hebt opengemaakt'. 'Die is niet voor jou', zei hij en pakte een andere, goedkope fles… heel raar. Zo heb ik duizenden voorbeelden, dat hij dat soort 'grapjes' uithaalde. Ik heb hem eens naar het Kröller-Müller museum meegenomen op de Veluwe, daar stond een Afrikaans beeld. John Levy zei: 'Oh dat is een beeld om op te trommelen'. Hij pakte een steen en begon op het beeld te tikken: tok, tok, beng, beng. Er kwam direct een zaalwacht aan… 'Mijn vriend is musicoloog, mag hij even op dat beeld slaan?'…Hij was net een soort kind, maar dat allemaal terzijde, er is altijd een kracht aanwezig, maar die kracht is er alleen maar voor diegenen die het kunnen zien. Eigenlijk is een goeroe gewoon een mens, een schil die rondloopt, maar de ene persoonlijkheid is niet de andere.

Amigo: John Levy gaf je inzicht in de dagelijkse werkelijkheid?

P. Het ging in de eerste plaats om de inzichten in de advaitafilosofie, maar in de tweede plaats moest ik ontzettend wennen aan zijn manieren. Hij was wel eens kwaad op me, en hij zei dan: 'Sodemieter maar op, we hebben genoeg gepraat, ga maar weg…' Dan was ik helemaal gebroken, ik kon niet slapen 's nachts, tot op een moment midden in de nacht. Opeens dacht ik: jij kunt me niet raken want daar houden we te veel voor van elkaar. Toen viel alles weg. De volgende keer dat ik hem zag was hij de liefde zelf, alsof er niets gebeurd was, dat is het mooie van een goeroe.

Amigo: Wat betekende het overlijden van John Levy voor jou?

P. Er was geen reactie bij mij. De laatste keer dat ik hem in levende lijve zag, had ik wel op een wonderbaarlijke manier afscheid van hem genomen. Op een bepaald niveau had ik veel medelijden met hem; hij zat in een rolstoel, met veel ongemak en pijn, want dat gaat door, advaita is geen recept om je pijntjes kwijt te raken. Er was heel veel ellende met dat lijf van hem, daarom was hij voor mij een lichtend voorbeeld; tussen het gestumper van dat lijf voelde je de vulkaan die daar onder lag. John Levy raakte een keer geïrriteerd door mij omdat ik gezellig met een vrouw zat te praten, opeens zei hij: 'het wordt hoog tijd dat je vertrekt'. Hij zat in de rolstoel, kon niets doen, op zo'n moment kwam er een stukje mens naar boven, dat verdween daarna meteen weer, maar zijn reacties waren heel primair. Het laatste wat hij zei was: 'Give my love to your wife'. Ik ben toen weggegaan, het irriteerde me; dat is geen goede manier om afscheid te nemen dacht ik. Toen ik in het vliegtuig zat werd ik gewoon high. Ik dacht: jij kan me wel twintig keer wegsturen, maar jij kan mij nooit meer echt wegsturen, dat kan je me niet meer aandoen, ik blijf altijd bij je, ik zal de rest van mijn leven van je blijven houden, we zijn altijd en eeuwig met elkaar verbonden. Een maand later was hij dood. Ik was eigenlijk wel blij voor hem.

De Advaita traditie

Amigo: Gaf John Levy onderricht vanuit een traditie, vanuit een school?

P. De kracht van een echte goeroe is dat een goeroe niet meer iets doorgeeft, een goeroe is het zelf. Het is de bedoeling dat je als leerling los komt te staan. De leerling kijkt eerst op naar de leraar, net zolang totdat de leerling realiseert dat hij de leraar is. Dan krijg je het proces dat die persoon alles verwoordt vanuit zijn eigen ervaringen, vanuit zijn eigen belevenis. Dat kunnen vlagen zijn van dingen die de goeroe heeft verteld, en dat kunnen ook eigen ontdekkingen, gevoelens of bevindingen zijn. Dan denk je dus niet meer: hoe vertelde Krishna Menon dat? Integendeel, John Levy heeft advaita helemaal vertaald voor het Westen.

Amigo: Was John Levy een jnani- of een bhaktigoeroe?

P. John Levy was dol op vrouwen die om vedanta gaven, vrouwen zijn veel directer dan mannen. Mannen zijn ongelovige Thomassen, die willen alles bewezen hebben, en vrouwen zijn intuïtieve wezens.
Mijn vrouw dacht dat ik compleet gestoord was toen ik 'zoekende' was. Ik deed veel yoga, stond op mijn hoofd tegen de deur, dan kwam zij met opzet binnen zodat ik over de vloer rolde… Toen ik John Levy ontmoette was een van de eerste dingen die hij zei: 'Ik ga je vrouw ook uitnodigen'. Hij wilde de gedachte bij haar wegnemen dat ik misschien wel een homoseksuele relatie met hem had. Alle zweverigheid heeft hij weggenomen en hij heeft haar uitgenodigd op een dinnerparty en toen zei mijn vrouw: wat een leuke man, daar wil ik ook meer van weten. De week daarna heeft ze twee gesprekken met John Levy gehad over advaita. Ik heb met mijn vrouw eigenlijk heel weinig gesproken over advaita. 'Waarom zou je er over praten?' vroeg ze, 'het is zoals het is'.

Amigo: Vond John Levy het belangrijk 'de waarheid' te verbreiden?

P. Ik weet het niet. In de tijd dat ik hem gekend heb vond hij dat helemaal niet belangrijk. Ik kan me voorstellen dat hij dat vóór die tijd wel belangrijk vond, anders had hij die boeken niet geschreven. Zijn eerste boek bestond uit een aantal lezingen die hij heeft geschreven voor de radio in India. Hij heeft in het Britse leger in India gediend in de koloniale tijd. In de tijd dat ik bij hem was in Londen zei hij eigenlijk maar een ding: ik ben als een koe, je moet me melken als een koe. Daarmee bedoelde hij: stel maar vragen, dan weet ik op wat voor niveau ik antwoord moet geven.

Peter Vos en advaita

P. Ik ben christelijk opgevoed, maar ik zag zoveel contradicties om me heen, ik geloofde er geen bal meer van. Ik was toen twaalf jaar en ben naar de dominee gegaan en ik zei, het spijt me maar ik kom niet meer. De dominee heeft tegen mijn moeder gezegd: 'Maakt u zich geen zorgen, Peter komt wel goed terecht'. Ik ben allerlei boeken gaan lezen over yoga en zen, ik had samen met een vriend een abonnement op een tijdschrift uit India over yoga, dat hebben we stukgelezen.

Amigo: Tijdens je eerste ontmoeting met John Levy verdwenen al je vragen (voor dat moment) Daarna heb je hem nog jarenlang bezocht, je hebt alles van hem geleerd. Had je daarmee de illusie in huis gehaald dat je met advaita een soort gereedschap had waarmee je nog iets zou kunnen doen in de wereld?

P. Ja en nee, het een heeft geen bal met het andere te maken. Op het niveau van het bestaan heb ik dat gemerkt toen mijn vrouw overleed en twee jaar later mijn oudste zoon. Ik ging door alle rouwprocessen, ik heb me rotgehuild, ik heb intens verdriet gevoeld, maar ik weet ook dat er in essentie niets gebeurt, dat essentie niet geraakt wordt. Dat is de kern van alles, dat je al dood bent, dat je al afgerekend hebt met het leven. Er kan je niets worden afgenomen. Daarna kun je ook het lef hebben om alles aan te pakken, om alles te doen, want in essentie gebeurt er niets. Alle geluk en plezier kan ik aanvaarden, maar ik kan ook al het verdriet in het leven aanvaarden. Het leven is als een poppenkast… Jan Klaasen slaat Katrijn, het ene moment lach je je rot, het volgende moment is het diep tragisch, dan krijgt iemand op zo'n sodemieter en dan huil je als een kind. Dus wat het leven betreft: spring erin, doe mee, geniet ervan, maar neem niets mee naar huis.

Amigo: Was er een behoefte van je om anderen deelgenoot te maken?

P. Nee, dat heeft John Levy eigenlijk meteen de kop ingedrukt. Ik realiseerde me dat er eigenlijk maar een ding is: dat iedereen de verantwoordelijkheid heeft om dat voor zichzelf uit te gaan zoeken. Dat is het grote verschil tussen een religie en deze filosofie. Zo'n religie wordt uitgedragen, maar zo creëer je ook de kern van oorlog. Realiseer je je dat? Dan ontstaat er wij en zij. En wij weten het zo goed, want wij weten de waarheid. Toen ik met advaita in aanraking kwam sprak ik er met iedereen over, nu helemaal niet meer. Ik spreek alleen nog maar hierover, als mensen het mij vragen. Ik zal nooit zelf iets ondernemen.

Amigo: Wat is nu de betekenis van advaita voor je?

P. Zoals je me hier zit zitten betekent het dat ik tot rust gekomen ben, ik vind het heerlijk om er over te praten, maar als ik er niet over praat dan ben ik het ook. Filosofisch ben ik tot rust gekomen, ik heb wat dat betreft geen enkele ambitie meer. De rest bubbelt, sprankelt en knalt in het dagelijks leven verder.


* 'The Nature of Man according to the Vedanta' (1956). Vertaald door N.G. van der Pas in 1972 als 'Non-Dualiteit' en opnieuw uitgegeven in 1992 door Uitgeverij Altamira (ISBN 90-6963-179-2)

Biografie Peter Vos (1939)

Peter Vos heeft een opleiding tot art director aan een kunstacademie in Londen gevolgd. Daarna heeft hij drie jaar voor een Engelse filmproductiemaatschappij gewerkt.
Begin jaren '60 is hij naar Amsterdam gekomen. Als creative manager ontwikkelde hij reclamecampagnes voor de Nederlandse en internationale markt.
Sinds 1996 is hij werkzaam als filmregisseur. Zijn specialiteit is commercials maken voor charitatieve doelen.
Hij is ook docent bij de media academie in Hilversum. Daar traint hij regisseurs, producers en journalisten uit de televisiewereld. In samenwerking met de media academie geeft hij in Nederland en in het buitenland workshops marketing en profilering voor televisieomroepen.

[september 2002, Johan van der Kooij & Kees Schreuders]