Verantwoordelijkheid

Taal kan voor veel miscommunicatie zorgen, omdat woorden altijd verwijzen naar een ervaring of een ervaarbaar object. Een woord is dus een etiketje, het labeltje waarmee een object of een fenomeen wordt aangeduid, nooit het fenomeen zelf. De menukaart (woord) is niet het gerecht (het ervaarbare object). Hoe moet je in taal uitleggen hoe rozemarijn smaakt. Dat valt niet uit te leggen met woorden. Even proeven en we (denken te) weten wat rozemarijn is. Natuurlijk weten we helemaal niets, alleen hebben we een ervaring gehad die we proeven noemen. Al zou je nog zoveel informatie verzamelen over rozemarijn, een rozemarijn zaadje zelf maken is onmogelijk. Die intelligentie komt uit een ander domein. Daar is geen taal aanwezig. Die intelligentie schept oneindig complexe zaken, zoals we overal in de natuur kunnen zien, maar levert er geen geschreven handleiding bij. Wat schept is de bron, het absolute, waar alle verschillen en manifestaties overstegen zijn. In de relatieve wereld zijn er verschillen, contrasten en tegenpolen, die daardoor manifestatie mogelijk en waarneembaar maken. Uiteraard is het onderscheid tussen het absolute en het relatieve kunstmatig aangebracht omdat de bron alles omvat en de schepping van de relatieve wereld niet als afgescheiden van de bron kan bestaan. Net zomin als de schaduw zonder de zon kan bestaan.

Taal behoort tot het relatieve en is een middel tot informatieuitwisseling: bruikbaar, doch beperkt om communicatie mogelijk te maken. Taal is zeker nuttig voor het praktische bestaan, waar we concrete boodschappen aan elkaar willen of moeten geven, zoals 'kun je dat boek even aanreiken' of 'pas op, er komt een auto aan'. Maar om met behulp van taal elkaar te laten weten wat Eenheid is of Waarheid, of de Bron van alle Zijn van waaruit alle fenomenen ontstaan, is onmogelijk. Maar omdat we geen ander gereedschap ter beschikking hebben zullen we het ermee moeten doen. Wie zwijgt, spreekt geen onwaarheid. Maar wat hebben we aan een blanco pagina, als we het thema 'verantwoordelijkheid' willen bespreken.

Bron, Waarheid, Eenheid Bewustzijn of welk etiket je er maar aan wil geven is het vermogen de zelfgeschapen, relatieve en schijnbare realiteit waar te nemen, een vermogen dat zich zelf aan alle waarneming onttrekt. Zou het waarneembaar zijn, dan is het een fenomeen en bijgevolg niet de Bron. Het oog kan alles zien, behalve zichzelf.

Deze verhandeling is gewijd aan 'Verantwoordelijkheid'. De bedoeling is het begrip 'verantwoordelijkheid', dat dus een relatief begrip is, een etiketje, toch vanuit een absoluut standpunt (vanuit de Bron) te benaderen. Om misverstanden zoveel mogelijk te vermijden, ga ik eerst bij Van Dale te rade wat bedoeld wordt met het begrip 'verantwoordelijkheid'. Dit is wat Van Dale ervan zegt:
Verantwoordelijkheid = Het verantwoordelijk-zijn: verplichting tot rekenschap.
Verantwoordelijkheid van (voor) iets dragen, op zich nemen, opeisen, afwijzen.
Synoniem responsabel.

In het woord ligt natuurlijk ook het woord verantwoording besloten. Ook hier heeft van Dale iets te melden:
Verantwoording:
1. het (zich-) verantwoorden, het geven van rekenschap
synoniem: rekenschap, rechtvaardiging
2. verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid

Belangrijkste steekwoorden zijn dus rekenschap afleggen, aansprakelijkheid, verplichting tot het verklaren en vooral rechtvaardigen van gedrag en het in staat zijn (responsabel = able to response) antwoorden te geven op vragen als 'waarom' en 'hoe'. De rechtvaardiging dus. Geen van deze begrippen kan losgekoppeld worden van begrippen als 'schuld' of 'verdienste', die aan een 'persoon' valt toe te rekenen. Als iemand iets doet of tot stand brengt dat in brede kring instemming ondervindt, dan is er sprake van verdienste en dat levert in het algemeen niet zoveel problemen op, hooguit wat jaloezie. Maar die kunnen we met wat inspanning wel maskeren.

Anders wordt het als er sprake is van gedrag dat schade oplevert of anderszins als nadelig wordt ervaren. Dan staan we onmiddellijk klaar om de schuldvraag op te roepen. Bij elke 'mistap' van enige omvang zijn er altijd maar twee vragen die als eerste gesteld worden: hoe heeft het zo kunnen gebeuren en wie is ervoor verantwoordelijk. In het recht zijn die vragen natuurlijk van groot belang omdat bij toerekenbare tekortkomingen iemand aansprakelijk gesteld moet kunnen worden om de schade te kunnen verhalen. De menselijke geest zit zo in elkaar: hoe dan ook moet iemand de schuld krijgen, al was het maar om schadeloos gesteld te kunnen worden. Dikke bult, eigen schuld (had je je maar meer verantwoordelijk moeten gedragen). Strikt juridisch zijn schuld en aansprakelijkheid verschillende begrippen, maar verwantschap valt niet te ontkennen. Uit schuld kan aansprakelijkheid voortvloeien.

Zelfs als we te maken hebben met natuurrampen dan is er nog vaak de neiging de schuld aan de regering toe te schrijven: die had de ramp moeten voorkomen of die verzuimde het reddingswerk snel op gang te brengen. Er zal en moet iemand verantwoordelijk zijn, of gesteld worden. Wij schijnen maar erg moeilijk tegenslagen te kunnen aanvaarden en moeten een schuldige aanwijzen, die zich onverantwoord heeft gedragen. Dat kan een individu zijn, de regering, maar je kunt natuurlijk ook jezelf verwijten maken en verder gebukt gaan onder schuldgevoel. Het 'Uw Wil geschiede' is beperkt houdbaar: tot zondag na de kerkdienst. Het is ongeschikt voor het praktische bestaan, heb ik inmiddels vastgesteld.

We zien dus dat er een relatie bestaat tussen: goed/kwaad, een persoon en onverantwoord gedrag (schuld). Wij vinden iemand die onverantwoord gedrag vertoont schuldig omdat we menen dat hij ook de keuze had zich niet slecht (dus verantwoordelijk) te gedragen. Persoon, schuld en 'vrije' keuze komen hier samen. Persoonlijke schuld kan dus alleen bestaan als:

  • er een persoon bestaat;
  • als er keuzevrijheid bestaat voor die persoon;
  • als onderscheid gemaakt kan worden tussen goed (verantwoord) gedrag en slecht (onverantwoord) gedrag.

Het begint al glibberig te worden. Of gedrag als goed of kwaad benoemd kan worden, is in belangrijke mate afhankelijk van cultuur, tijd, omstandigheden en vooral het resultaat. En om het nog maar radicaler te stellen: zonder Hitler geen Churchill, zonder de Engelse overheersing geen Ghandi, zonder apartheid geen Mandela, zonder dierproeven geen medische vooruitgang. Ook zonder de op zich volstrekt begrijpelijke en te waarderen gelijkheidsidealen, geen links Marxistische dictaturen, waardoor bijvoorbeeld in Cuba het volk nog steeds geknecht wordt. Relativiteit kan niet zonder tegengestelden of je het leuk vindt of niet. Goed en kwaad zijn slechts de tegengestelden (zoals licht en donker, ruimte en waarneembaar object) waarvan de Bron zich bedient om het überhaupt mogelijk te maken een zintuigelijk waarneembare wereld als een droom te voorschijn te toveren. Haal de polaire tegenstellingen weg en de wereld bestaat niet meer. Goed en slecht zijn relatieve begrippen behorend bij de relatieve wereld. Zo ook kan er alleen verantwoordelijk gedrag bestaan bij de gratie van zijn tegenpool: onverantwoordelijk gedrag. Goed en slecht zijn dus uiterst relatieve begrippen en om met Shakespeare te spreken: 'Nothing is either good nor bad, but thinking makes it so'. Op het moment dat ik dit schrijf is een kennis van mij bezig met een volstrekt onverantwoorde actie: bergbeklimmen. Ongetwijfeld zal hij vanuit zijn optiek kunnen volhouden, dat alleen door uiterst gedisciplineerd en verantwoordelijk gedrag de berg bedwongen kan worden. Mijn kennis en en ik denken anders over hetzelfde.

Dan de keuzevrijheid: al eerder (in andere artikeltjes) heb ik betoogd dat we voor elke handeling, elke actie, afhankelijk zijn van een impuls die ons aanzet tot die handeling. Over die impuls hebben we geen enkele controle en de vrijheid in onze keuzen is ver te zoeken. Of het nu een mechanische reflex is (hand die je terugtrekt als het water uit de kraan gloeiend heet is) of een gedachte die aangeeft dat de ene handeling aantrekkelijker is dan een andere handeling: het zijn krachten die van buiten de 'persoon' komen. Zelfs de meest rationeel totstandgekomen keuze, is uiteindelijk afhankelijk geweest van een aantal criteria, die de keuze bepaalde. En het zou toch te ver gaan om te stellen dat u uw criteria bent. Dus wie beslist er nu eigenlijk? U of uw criteria?

Tenslotte is er de vraag wat nu eigenlijk een persoon is? Wat het ook is, het is in elk geval een fenomeen, want we kunnen er naar kijken, het is een object met waarneembare gedragingen. Maar wat voor een object is eigenlijk een object dat geen onderscheid kan maken tussen goed of kwaad: immers, dat onderscheid is arbitrair en hoogst subjectief, zoals we gezien hebben. En wat is een persoon als die voor zijn gedragskeuzen volstrekt afhankelijk is van reflexen en criteria. Die laatsten zijn dan vooral ook nog ingegeven door afkomst en omgeving. Ik wil hier de nature/nurture discussie niet ook even meenemen, maar het lijkt me wel redelijk om te stellen dat je noch over het één (genetische programmering) noch over het ander (opvoeding en milieu) veel controle hebt.

Samengevat: een persoon is een object, een fenomeen, zonder vrijheid van keuze, die denkt dat hij kan weten wat goed en kwaad is en die bovendien meent dat hij keuzevrijheid heeft. Wat de persoon of het ego niet wil inzien is dat het slechts een schijnbaar object is, dat door de Bron als een droomprojectie in het leven is geroepen, en net als de schaduw gespeend van enig zelfstandig bestaan. Als je durft te erkennen dat je niet kunt zijn wat je waarneemt (je kunt een schemerlamp waarnemen, maar je bent niet die schemerlamp, zelfs niet als u 'verlicht' bent), dan kun je eenvoudig niet volhouden dat je een persoon bent. Immers u kunt naar uw eigen persoon kijken en zich zelfs verbazen over uw 'eigen' (al of niet verantwoord) gedrag.

Als er dus geen keuzevrijheid is, als een persoon een waarneembare projectie is, wie is dan verantwoordelijk voor wat? De Bron, Bewustzijn, God, de Energie, het mysterieuze Waarnemen tovert de wereld te voorschijn zoals die is, om welke reden dan ook, als er al een reden is en zo die er is kunnen wij hem niet kennen, omdat we die Bron zelf zijn. Het oog kan niet naar zichzelf kijken. Als er al sprake is van verantwoordelijkheid dan ligt die toch zeker bij de Bron, waarin de relatieve, schijnbare wereld opgeroepen wordt.

Is elk gedrag dan maar aanvaardbaar? Moeten we dan maar lijdzaam toekijken en in een soort fatalistische staat toeschouwen? De denkfout die hier gemaakt wordt is, dat de vragen gesteld worden door een 'persoon'. Vergeten wordt dat die persoon zich niet aan deze vragen kan onttrekken als ze bij hem opkomen. Voorts gaan deze vragen er impliciet vanuit dat er keuze bestaat tussen handelen of niet handelen, reageren of niet reageren. En daar gaat het nu juist om: die keuze is er niet. Als iemand staat te liften dan zijn er ogenschijnlijk twee mogelijkheden, maar er is maar één (relatieve) realiteit: u neemt hem mee of u neemt hem niet mee. Wat het zal zijn, is wat het geworden is, omdat het niet anders had kunnen zijn. Of u de boef die zich in de metro misdraagt tot de orde roept of juist niet: die beslissing is gevallen, nog voordat het tot uw bewustzijn is doorgedrongen. Plotseling beseft u dat u vlucht of de andere kant op kijkt (schandalig!). Het kan ook zijn dat u tot uw verrassing een heldenrol vervult (fantastisch), waarvan u later zult zeggen 'Ik wist niet dat ik het in me had', om een Heer van stand maar eens te citeren.

Gedraagt u zich 'verantwoordelijk' dan past u zekere bescheidenheid, het is niet uw verdienste. Gedraagt u zich 'onverantwoordelijk', dan heb ik compassie, want onvermijdelijk zal het leed veroorzaken: bij u of bij een ander. Maar verantwoordelijk gedrag kan alleen bestaan bij de gratie van zijn tegenpool: onverantwoordelijk gedrag. U bent niet uw gedrag, wij zijn de Bron en daarin vallen alle tegenstellingen weg. Vanuit het absolute (waar geen tegenstellingen bestaan) nemen we het relatieve waar zoals zich dat ontrolt en waar het relatieve geen invloed op heeft. Of u de drenkeling met gevaar voor eigen leven naspringt en redt of dat u hem met de kolkende rivier een gewisse dood laat ingaan, u zult dat echt pas weten als u ermee geconfronteerd wordt en geen seconde eerder. Verantwoord of onverantwoord is niet het vraagstuk: aanvaarding van Wat-Is, hoe ook gemanifesteerd en inclusief de reacties daarop van de 'persoon', die we 'ik' noemen, daar gaat het over. En daar zijn geen woorden voor.

[Justus Kramer Schippers - februari 2003 Costa Rica]