De Werkelijkheid
Atmananda (Shri Krishna Menon) (1883 -1959)

Als we over een of ander onderwerp spreken of schrijven kan het verfrissend werken de ‘klassiekers’ er weer eens op na te slaan en te lezen. Juist omdat de taal niet van deze tijd is, worden we gedwongen aandachtig te lezen. Gedachten die je al bij voorbaat willen vertellen wat er staat krijgen dan nauwelijks een kans.
Een parel onder deze werken is en blijft de Atmananda Upanishad van Shri Krishna Menon bestaande uit twee delen: Atma Darshan (‘De ontmoeting met het Zelf’) en Atma Nirvriti (‘De Terugkeer tot het Zelf’).
Hieronder volgt hoofdstuk 11 uit Deel I, Atma Darshan.

De Werkelijkheid

Zelfs woorden als ‘onveranderlijk’ en ‘vormloos’, met hun negatieve manier van aanduiden, kunnen de Werkelijkheid niet beschrijven. De uitspraak dat een mens geen dier is, is ongetwijfeld waar. Maar kun je in deze vaststelling enige aanduiding van zijn werkelijke eigenschappen vinden?
Het is uitgesloten de Werkelijkheid te laten zien zoals die wezenlijk is. Woorden zijn zelfs in het beste geval niet meer dan aanduidingen.
Wanneer iemand dit niet weet en zich laat leiden door de letterlijke betekenis van woorden, zal zijn werkelijkheidsbeleving navenant gekleurd zijn.
Maar als woorden slechts als hulpmiddelen gebruikt worden om voorbij het denken en voelen te komen, is dat volkomen gerechtvaardigd. Wanneer men zich de Werkelijkheid voorstelt als alle gedachten te boven gaand, en men zijn contemplatie daarmee in overeenstemming brengt, kunnen woorden hulpmiddelen zijn om iemand naar een stilte te voeren waar alle gedachten ophouden en de Werkelijkheid wordt ervaren.
Men kan zich afvragen of contemplatie van iets dat alle denken te boven gaat mogelijk is.
Het is mogelijk. De moeilijkheid bestaat alleen in schijn. Het is waar dat directe contemplatie alleen mogelijk is met betrekking tot een object van de waarneming. Het Ik is altijd waarnemer en nooit object van het waarnemen. Omdat het nooit object is van het waarnemen, kan er geen sprake zijn van directe contemplatie van het Ik. Niettemin is indirecte contemplatie ervan mogelijk, omdat men het ervaart als zijn eigen Zijn. Kan men het niet zien als dat wat overblijft wanneer al het objectieve (lichaam, zintuiglijke waarnemingen, gedachten en gevoelens, die samen het geprojecteerde ‘ik’ vormen) is losgelaten?
Deze contemplatieve gedachte zelf komt tenslotte zonder verdere moeite tot stilstand, en in de diepe stilte die dan volgt ziet men zijn ware natuur oplichten.
De indirecte contemplatie van dat wat alle gedachten te boven gaat is ook mogelijk langs andere wegen. Ook daarlangs zal iemand naar zijn ware natuur gevoerd worden.
Men dient steeds te beseffen dat woorden als ‘Kennen’ (of ‘Bewustzijn’), ‘Zijn’ en ‘Geluk’* wegwijzers zijn naar het Ik.
Men kan één gedachte vasthouden om daardoor elke andere gedachte uit te bannen. Laat die ene gedachte er een zijn die op het eigen Zijn gericht is.
Denk aan het Zijn als dat waarin alle gedachten zich oplossen – dan verliest de ene gedachte die men heeft vastgehouden haar vorm en lost zich op in het Zijn.
Zoals we het woord ‘kennen’ gebruiken om de activiteit van het registreren aan te duiden, zo ook gebruiken we het woord ‘geluk’ om het beleven van geluksgevoelens aan te geven.
De ervaring van ieder mens leert echter dat kennen en geluk pas duidelijk worden nadat de activiteit van het waarnemen en het ervaren van gevoelens is afgelopen.
Zo blijken Kennen en Geluk hetzelfde te zijn als het eigen Zijn. Wanneer dit begrepen is, en het denken op een van deze drie gericht wordt, verliest de betreffende gedachte haar vorm en lost zich op.
Dat waarin gedachten zich oplossen is nooit de diepe slaap, maar iemands eigen Zijn. Bij het volgen van deze weg zullen alle knopen van het hart worden doorgesneden

* ‘Kennen’, ‘Zijn’ en ‘Geluk’: duiden op de drie aspecten Chit, Sat en Ananda


In Nederland zijn Atma Darshan en Atma Nirvriti geïntroduceerd door Wolter Keers, die in 1968 een vertaling van het eerste hoofdstuk publiceerde in het tijdschrift Yoga Kroniek. In december 1968 werd Wolter hoofdredacteur van dit blad, dat later Yoga en Vedanta zou gaan heten, en hij schreef hierin een aantal artikelen onder de titel: ‘Jnana Yoga – Advait Vedanta’; artikelen die later gebundeld zijn uitgegeven onder dezelfde titel (Hilversum en Amsterdam: Uitgeverij De Driehoek, 1972). Dit boekje is nog steeds een goede inleiding tot de Advaita, en tot de benadering van Atmananda in het bijzonder; het is helaas al heel lang uitverkocht.

Evenals Wolter Keers heeft ook Alexander Smit jarenlang Atma Darshan en Atma Nirvriti behandeld in doorgaande lezingencyclussen. Alexanders boek Bewustzijn, gesprekken over dat wat nooit verandert (Heemstede: Altamira, 1990), bevat weliswaar geen direct verslag van een van deze lezingen, maar het geeft een goede weergave van een Advaita-onderricht dat verwant is aan dat van Atmananda.

Het is vooral dankzij het werk van Wolter Keers, Alexander Smit en Philip Renard dat mensen in Nederland Atmananda’s benadering kennen. Toen Atma Darshan voor het eerst in Nederlandse vertaling verscheen, in 1977 in het tijdschrift Yoga Advaita, gaf Wolter Keers (Jnananandanath) het de volgende woorden mee: ‘Dit alles in diepe dankbaarheid aan de Schrijver, die zijn leerling, uw huidige vertaler, met eindeloze liefde en onuitputtelijk geduld meenam naar het onveranderlijke Ik in hem, waardoor hij in staat werd gesteld de inhoud van beide boekjes te verstaan, en nu van commentaar te voorzien. Denkend aan de Schrijver, mijn Guru, wordt uw vertaler altijd onmiddellijk vervuld van een diep gevoel van dankbaarheid en nederigheid. Dit in nog veel sterkere mate misschien als hij bedenkt dat beide boekjes, tegenwoordig samen ook wel de Atmanandopanishad genoemd, naar zijn mening meesterwerken zijn die in hun onovertroffen klasse vermoedelijk de eeuwen zullen overleven, en zullen gaan behoren tot de grote klassieke literatuur van het Indiase non-dualisme.'

Helaas is ook dit boek al enige tijd uitverkocht. Voor belangstellenden: de op pagina 4 van de Atmananda Upanishad vermelde Kutasthananda is een pseudoniem van Philip Renard. Philip laat ons weten dat hij deel 3 van - 'Ik' is een deur -, gaat schrijven, dat geheel zal handelen over de benadering van Atmananda.

Website Philip Renard: www.advaya.nl.