Zelf-Vertrouwen

Vertrouwen is een bijzonder onderwerp waar je vele kanten mee op kuant. Zo kan er sprake zijn van blindelings vertrouwen maar ook misbruik van vertrouwen. Dingen waar je jaren op hebt vertrouwd, kunnen ineens instorten. Het woord krediet komt rechtstreeks van het Griekse woord 'credere' wat vertrouwen betekent. Een bankier zal namelijk wel eerst wat onderzoek willen doen, voordat hij je krediet geeft. Vertrouwen zou kunnen worden gezien als een soort basis voorwaarde om in het leven van alledag, goed te kunnen functioneren. Als er vertrouwen is in jezelf en in de ander heb je een goede basis om met elkaar om te kunnen gaan. Maar zodra je het hebt over vertrouwen in jezelf, komt in Advaita-land onmiddellijk de vraag op, wat dat zelf dan is waar je vertrouwen in zou kunnen hebben. Reden genoeg om hierover eens van gedachten te wisselen met Leo Hartong, die onder meer schrijver is van het boek 'Ontwaken in de droom'.

geen kwestie van geloof

Dick: Zoals je waarschijnlijk weet is dit nummer van Amigo gewijd aan het onderwerp 'Vertrouwen'.
Vandaag heb ik wat zitten nadenken, hoe ik de aftrap zou kunnen doen voor dit onderwerp.
Toe-vallig kwam ik in de zaterdag puzzel van de Volkskrant onder 28 horizontaal het woord 'vertrouwen' tegen. Ik moest daar invullen 'geloof'.
Lijkt me op zich wel een aardige gedachte om hier te starten.
Vertrouwen wordt in deze puzzel kennelijk gezien als een synoniem van geloof.
Ergens vertrouwen in hebben is ergens geloof in hebben. Daar kan ik me iets bij voorstellen.
Hoe kijk jij aan tegen vertrouwen of geloof, in advaitische zin?
Zou je vertrouwen/geloof kunnen zien als een voorwaarde die minimaal aanwezig moet zijn om eenheid te kunnen ervaren?

Leo: Advaita is in zekere zin meer voor de twijfelaar, de Jnana yoga-adept die antwoord zoekt in denken en begrijpen. Vertrouwen en geloof lijken als zodanig beter te passen bij Bhakti yoga en religie. De uiteindelijke 'conclusie' van beiden - de 'weg' van kennis en die van devotie - is Zelf-vertrouwen en overgave. Wanneer dit gebeurt is het ook duidelijk dat er voor inzicht geen enkele voorwaarde bestaat. Het gaat juist om het onvoorwaardelijke. Het verhaal van Paulus op weg naar Damascus is het verslag van een ongelovige die geheel onverwachts het licht ziet. Als er helderheid is, dan is er ook geen sprake meer van geloof, maar van zekerheid.
Dat-Wat-Is hoeft en kan niet bereikt worden. Eenheid, zoals je het hier noemt, is ook niet echt een ervaring voor iemand; er is ervaren, maar niet iemand die het ervaren doet. Was dit wel zo, dan zou er niet van Eenheid gesproken kunnen worden.

D: Toch lijkt het of er voor de zoeker een zeker vertrouwen of geloof dient te zijn om het pad tot zelfrealisatie op te gaan. Sowieso een basisvoorwaarde eigenlijk. Veel gerealiseerden kunnen vrij exact datum en plaats aangeven, waarop realisatie plaatsvond. Dat suggereert toch een begin, wat ontstond uit een zeker vertrouwen of een zeker geloof?

L: Als zoeken verschijnt is er zoeken en er is dan niemand die daar iets aan kan doen. Achteraf kunnen we dat dan interpreteren en een reden of oorzaak toeschrijven aan dat zoeken. Dat zou dan best als geloof of vertrouwen benoemd kunnen worden. Het kan natuurlijk ook zijn dat iemand zegt te zoeken uit twijfel over wat zij tot op dat moment geloofde en vertrouwde. Het is maar hoe de impuls tot zoeken herkend en vertaald wordt in concepten. Er is in feite geen echte reden of keus.

vertrouwen in de leraar

D: Ik lees het volgende bij Nisargadatta:

When I met my Guru, he told me: 'You are not what you take yourself to be. Find out what you are. Watch the sense 'I am', find your real Self.' I obeyed him, because I trusted him. I did as he told me. All my spare time I would spend looking at myself in silence. And what a difference it made, and how soon!

My teacher told me to hold on to the sense 'I am' tenaciously and not to swerve from it even for a moment. I did my best to follow his advice and in a comparatively short time I realized within myself the truth of his teaching. All I did was to remember his teaching, his face, his words constantly. This brought an end to the mind; in the stillness of the mind I saw myself as I am - unbound.

I simply followed (my teacher's) instruction, which was to focus the mind on pure being 'I am', and stay in it. I used to sit for hours together, with nothing but the 'I am' in my mind and soon peace and joy and a deep all-embracing love became my normal state. In it all disappeared - myself, my Guru, the life I lived, the world around me. Only peace remained and unfathomable silence.'

(Uit: I AM THAT, Talks with Sri Nisargadatta Maharaj, Published by Acorn Press)

Natuurlijk kun je zeggen dat dit verhaal in ons verschijnt als concept. Maar uit het stuk van Nisargadatta, blijkt mijns inziens overduidelijk, dat zijn pad naar ontwaken, begon met een dosis onbeperkt vertrouwen in zijn leraar. Het zoeken naar waarheid in het manifeste lijkt een hachelijke zaak, maar zou je ook kunnen zeggen dat hier een prachtig 'recept' voor realisatie wordt aangereikt?

L: Ja, dit is een duidelijk voorbeeld van vertrouwen, maar om een Engelse woordspeling te gebruiken, dit verhaal van Nisargadatta is eerder een 'description' (beschrijving) dan een 'prescription' (voorschrift). Het is de manier waarop het zich voor Nisargadatta aandiende en ontvouwde. Voor Ramana Maharshi was het een doodservaring, voor Tony Parsons een wandeling in het park, voor mij een simpel 'aha.' We weten gewoon niet welke druppel de emmer zal doen laten overlopen. Voor veel zaken zijn gewoon geen vaste formules te geven. Een paar voorbeelden zijn; winnen in het casino, een muzikale hit maken, of verliefd worden. Als dit soort zaken lukken, kunnen we achteraf zeggen hoe het gebeurd is, maar vaak kunnen we hetzelfde succes niet op commando herhalen.

D: Leo, deze vraag wordt geloof ik wel honderden malen gesteld in boeken etc.: hoe zit het nu precies met 'vertrouwen' in je leraar? Sommige leraren antwoorden dan dat ze geen leraar zijn, omdat er niemand is (Tony Parsons), sommigen (zoals Nisargadatta) hebben blindelings vertrouwen in hun leraar, anderen zeggen dat je tenminste één keer een leraar moet hebben gezien om te weten hoe het in elkaar zit (Jan Koehoorn).
Jij schrijft een boek omdat er kennelijk iets uit te leggen valt. Uiteindelijk zul je het zelf allemaal moeten ervaren. Maar zonder leraar - en dat kan dan bijna niet zonder vertrouwen - zou de weg naar zelfrealisatie niet mogelijk zijn? Hoe kijk jij daar tegenaan?

L: In mijn boek geef ik niet als reden voor het schrijven dat er iets valt uit te leggen, maar het oude spreekwoord 'Waar het hart vol van is, loopt de mond van over'. In zo'n boek, net als in de geur van een roos en al het andere dat verschijnt deelt de Ene zichzelf met zichzelf.
Uiteindelijk is er slechts één leraar en deze is altijd aanwezig. Niemand is ooit zonder deze leraar. Of deze nu verschijnt als intuïtie, een voorval of een persoon, maakt niet uit.

vertrouwen kan een schijnbare rol spelen

Dit interview gaat over vertrouwen, maar laten we daar geen dogma van maken. Hiervoor gaf ik een paar voorbeelden waaruit kan blijken dat voorwaarden stellen aan het onvoorwaardelijke geen echte optie is; zelfs niet als het om zoiets moois als vertrouwen gaat. Vertrouwen kan natuurlijk een schijnbare rol spelen, hoewel ziekte, tegenspoed, wanhoop en twijfel dat ook kunnen. Overgave en acceptatie kunnen ook als een sleutel gezien worden. Dit kan gebeuren via vertrouwen, maar ook spontaan of via uitputting.
Als er inzicht is, is het bovendien duidelijk dat alles en niets tot begrip kan leiden. Dat waar het woord 'inzicht' naar verwijst, is niet echt een bereikbaar punt in de tijd. Het is altijd tijdloos aanwezig en voorbij de dualistische cirkel van oorzaak en gevolg. Indien het mogelijk was geweest om een universele gebruiksaanwijzing voor zelfrealisatie te leveren, dan was dat al lang geleden gedaan. Als vertrouwen voor jou essentieel voelt dan zou dat voor jou best zo kunnen zijn, maar we kunnen het niet veralgemeniseren en stellen dat vertrouwen voor iedereen de weg vrijmaakt. Het is een paradox dat het hier over het universele gaat en dat het toch altijd uniek is.

D: Ik vind het wel mooi dat je hier overgave en acceptatie introduceert: vertrouwen, overgave, acceptatie, loslaten, liggen min of meer wel in elkaars verlengde. Ook al kun je niet bereiken, wat je al bent, toch lijkt er iets te zijn wat in die begrippen verborgen zit, namelijk dat wat nodig is om te zien dat er geen ego is.

L: Er is werkelijk niets voor nodig. Alles, maar dan ook alles, kan de laatste druppel zijn waarin er herkend (en erkend) wordt dat het NU reeds is zoals het is. Niet straks, niet later en niet voordat er aan bepaalde voorwaarden is voldaan.

Ik zeg ook niet, dat er geen ego is. Het ego is alleen niet wat je exclusief bent. Het ego is een object dat verschijnt in het onbegrensde bewustzijn dat IS. Deze 'Is-heid' is niet 'jouw' identiteit, maar DAT wat als identiteit verschijnt. Het is DAT wat je werkelijk bent, als het onpersoonlijke Ware Zelf.

Het ego kan gezien worden als niet bestaand, of het kan doorzien worden. Het kan ook gezien worden als een bijproduct van het natuurlijke functioneren van het lichaam/verstand complex. Nadat het doorzien is, kan het gewoon in beeld blijven, net als een fata morgana niet verdwijnt wanneer deze doorzien is.

Het aanhoudende idee dat er iets nodig is om te zien wat je werkelijk bent, is zelf het obstakel. Het is wederom een voorwaarde verbinden aan het onvoorwaardelijke. We kunnen zeggen dat het loslaten van dit idee gelijk is aan inzicht. Het probleem hiermee is dat dit vaak weer als een taak wordt opgevat: 'Okay, ik ga me overgeven, ik ga loslaten, ja dat ga ik doen!'

Dit gaat niet over iets doen, of over iets worden, maar over zijn; over wat je werkelijk en altijd al bent. Dit zien is niet zozeer een resultaat van het loslaten, maar loslaten en zien zijn twee manieren om naar dat inzicht te verwijzen. Het gebeurt simultaan. Er kan vertrouwen zijn dat het van-Zelf komt, dat er geen 'ik' is die er iets aan kan gaan doen, maar ook dit vertrouwen bloeit vanzelf op. Echt vertrouwen kan geen voornemen of daad van een 'ik' zijn.

vertrouwen gewoon vertrouwen

D: Vertrouwen zou je dus kunnen zien als iets wat waargenomen wordt zonder meer en zonder oordeel - evenals het daarbij behorende gevoel van bijvoorbeeld geborgenheid, uitzicht, vreugde of misschien verdriet? Is vertrouwen vanuit het standpunt van het ego iets, wat probeert het ego bij de les te houden? Vertrouwen kan in dit verband dus ook een valkuil zijn, omdat er denken is dat vertrouwen ergens toe leidt. Je zou bijna zeggen dat je vertrouwen moet wantrouwen!

L: Ja dat zou allemaal kunnen. Dit is een van de oneindige mogelijkheden waar het denken op uit kan komen. Het zoeken in het denken, met het denken, vindt slechts 'denken'. Het dreigt zo een vrij ingewikkeld verhaal te worden, terwijl het in essentie om heldere eenvoud gaat. Deze eenvoud is net als ruimte; zichtbaar en onzichtbaar tegelijk. En net als ruimte is het makkelijk te negeren, als 'niets' terwijl het datgene is waarin alles verschijnt. Net als ruimte is het tegelijkertijd doodgewoon en toch onbeschrijfelijk; een open geheim en een helder mysterie.

Over vertrouwen kan van alles gezegd en gedacht worden; voor het ego kan het iets zijn om houvast in het leven te vinden, voor de zoeker kan het een noodzakelijke voorwaarde voor inzicht lijken, maar uiteindelijk is vertrouwen gewoon vertrouwen. Het is er wel of het is er niet en als het kwartje valt blijkt dat er geen oorzakelijk verband bestaat tussen de pogingen van het ego en zelfrealisatie. Behalve dan misschien dat het aanhoudende pogen zonder resultaat er tenslotte toe leidt dat de zinloosheid van het pogen wordt ingezien. Er is dan overgave zonder iemand die zich overgeeft.

goeie genade?

D: In je boek 'Ontwaken in de droom' zeg je over 'het vallen van het kwartje': 'Ofschoon deze realisatie vanzelf (van Zelf) komt – het wordt vaak grace of genade genoemd – is het niet iets waar men op hoeft te wachten'.
Kun je over die genade iets over zeggen? Het lijkt erop dat grace een geschenk is of een beloning. Ik heb ook eens gelezen dat iemand zelfrealisatie vergeleek met een ballonnetje dat je cadeau krijgt bij een paar nieuwe schoenen.

L: Grace lijkt meer op een geschenk dan een beloning, maar het is geen van beiden. Als het een cadeau aan iemand of een beloning voor iets is, dan zijn we weer terug in de oorzaak en gevolg cirkel. Natuurlijk benadert het verstand dit zo. Het kan nu eenmaal niet anders dan door tweedeling functionere; zoals goed en kwaad, oorzaak en gevolg, prestatie en beloning.
Grace is tenslotte ook maar een woord en als zodanig een verwijzing naar iets dat alleen direct herkend kan worden. Dit klinkt misschien abstract, maar in wezen net zo simpel als het woord 'zoet' dat zelf geen smaak heeft. Het woord grace verwijst hier naar Dat-Wat-Is; naar Dat wat zich via het verstand uitdrukt als de gedachte 'Ik Ben'. Het wijst naar essentie en tevens naar het herkennen/erkennen van deze kern, als dat wat je werkelijk en altijd al bent: niet het gekende, maar het Kennende Zelf.

niet 'jouw' taak

D: Als 'ik' 'je' goed begrijp is er alleen maar Zelf of Zijn en daaruit vloeit alles voort. De zogenaamde, niet bestaande zoeker lijkt zich hierin een weg te zoeken, via woorden als vertrouwen, genade of wat dan ook. Het lijkt zo allemaal een spel. Hoe zit het dan met de 'taken' die 'we' hebben in het gemanifesteerde?

L: Er is inderdaad slechts het Zelf dat als alles verschijnt; zo ook als de zoeker en het gezochte. Eindeloze variaties van 'één substantie' die - net als klei - iedere vorm aan kan nemen, van demon tot engel, zonder in essentie te veranderen.
Je zou dit als een spel kunnen zien. De Hindoes hebben het Leela genoemd; het spel waarin het Zelf de ene acteur is die alle rollen speelt. Dit is een prachtige metafoor, maar het blijft net als alle andere metaforen slechts een verwijzing. Geen enkel concept kan dit bevatten. Maar soms kan zo'n concept zijn doel raken en maakt het zichzelf overbodig. Zoals Alan Watts eens schreef: 'Als je de boodschap ontvangen hebt, leg je de hoorn weer op de haak.' Duidelijk een metafoor van voor het tijdperk der mobieltjes, maar nog altijd glashelder.

De 'taken' die je noemt en het gemanifesteerde zijn niet van elkaar te scheiden, net zomin als vorm en substantie zonder elkaar kunnen. Als er 'taken' zijn, dan is dat hoe HET zich manifesteert. Het zijn echter niet 'onze' taken. Alles wordt gedaan, maar er is geen persoonlijke doener die die taken uitvoert. Alle activiteit is HET, dat als activiteit verschijnt.

onvoorwaardelijk vertrouwen

D: Het is een schitterend beeld: het Zelf dat als alles verschijnt. Dus ook als een wereld met talloze personen die zich als individu, afgescheiden van het geheel (lijken te) presenteren; als zoekers en niet-zoekers. In die wereld verschijnen zaken als ambitie, gevoelens van (on)macht, moeten, presteren, ideeën dat het anders moet of kan, het gevoel van vertrouwen, of zucht naar verlichting of berusting. That's it?

L: Ja, That's it. Dat wil niet zeggen dat we het daarmee verklaard hebben. Je zou kunnen zeggen dat zelfrealisatie tevens zelfverbazing is. Deze verbazing is over de 'Is-heid' van Bewust-Zijn en alles wat daarin verschijnt. Een bloem is simpelweg een bloem, maar het is ook de Ene verschijnend als bloem. Door dat we het als bloem kunnen benoemen, denken we al snel dat we precies weten wat het is. Alles wat er over gezegd kan worden, schiet altijd tekort. Indien deze essentiële onbeschrijfelijkheid (in)gezien wordt, is er ruimte voor de verwondering dat er überhaupt iets is. Schijnbaar uit het absolute niets, is er iets. Terwijl de logica van oorzaak en gevolg dicteert dat er minder dan niets zou moeten zijn.

Het raadsel van dit Zijn is, dat het niet tot een object van ervaring gemaakt kan worden. Het is zowel het ervaren als de ervaring en gaat beiden te boven. Het is dat wat subject en object in zich verenigt. Dit meest essentiële Zelf is buitengewoon gewoon, altijd en toch tijdloos aanwezig. Het is wat is en het is wat we zijn.

Dit Zijn, voorbij het idee dat we slechts tijdelijke wezens van vlees en bloed zijn, kan natuurlijk ook Onvoorwaardelijk Vertrouwen genoemd worden. Het wordt dan niet bedoeld als iets wat door een persoon gedaan kan worden, maar een mogelijke verwijzing naar het onbenoembare Dat-Wat-Is.

D: Lijkt me mooi om mee af te sluiten met dat 'Onvoorwaardelijk Vertrouwen'. Niet iets om bereiken of te snappen of te kunnen, maar alleen een verwijzing naar Dat-Wat-Is. Wat is er dan nog meer over te zeggen? Dank!.

[Dick de Boom]

website van Leo Hartong: http://www.awakeningtothedream.com